Chronische stress: wat langdurige spanning met je lichaam doet
Je lichaam heeft een uitstekend systeem voor spanning. Bij dreiging of inspanning komen er hormonen vrij die je hartslag verhogen, je bloeddruk laten stijgen, suiker vrijmaken en je aandacht vernauwen tot precies datgene wat nu telt. Dat systeem heeft ons als soort ver gebracht, en het werkt nog altijd feilloos wanneer je een fietser moet ontwijken of een lastig gesprek in gaat.
Aan dat systeem zit één ontwerpaanname: na de spanning komt er rust. De piek is bedoeld als piek, kort en heftig, waarna alles terugzakt en je lichaam de schade opruimt. Moderne werkstress houdt zich zelden aan die aanname, want een deadline die drie maanden duurt geeft geen piek maar een plateau. Dat plateau is waar het woord chronisch over gaat.
Wat er verandert als spanning blijft staan
Bij aanhoudende spanning blijft cortisol een grotere rol spelen dan bedoeld, en cortisol heeft invloed op meer dan alleen je alertheid. Het werkt door op je immuunsysteem, op de bloedstolling en op ontstekingsreacties in je lichaam. Dat verklaart een aantal klachten die op het eerste gezicht weinig met werk te maken lijken te hebben.
Je slaap verandert als eerste. Inslapen duurt langer, of je wordt rond een uur of drie wakker met je hoofd meteen op volle toeren. Dat is vervelend op zichzelf en het is vooral vervelend omdat slaap het middel is waarmee je lichaam de balans zou herstellen. Slecht slapen door spanning maakt de spanning groter, wat het slapen weer moeilijker maakt.
Je wordt vatbaarder. Veel mensen merken dat ze in een drukke periode elke verkoudheid meepakken, en dat sluit aan bij wat cortisol met de afweer doet.
Je spijsvertering doet mee. Maagklachten, een opgeblazen gevoel, een veranderde eetlust in de ene of de andere richting.
Je spieren blijven aan. Een gespannen nek en schouders, kaakklachten van 's nachts klemmen, hoofdpijn die op een band om je hoofd lijkt.
Je raakt mentaal en emotioneel op, een vorm van moeheid die slaap niet meer oplost. Zie Mentale uitputting door werk.
Je hoofd werkt trager. Concentratie en geheugen lopen terug op het moment dat je ze het hardst nodig hebt, wat het gevoel van tekortschieten versterkt.
De langere termijn
De Hartstichting rekent zware of langdurige stress tot de risicofactoren voor hart- en vaatproblemen, waaronder een hoge bloeddruk en aderverkalking. Dat verband loopt langs twee wegen tegelijk. De ene is direct, via de werking van stresshormonen op je bloedvaten, je stolling en ontstekingsreacties. De andere is indirect en minstens zo belangrijk: in gespannen periodes leven mensen ongezonder, want er wordt minder bewogen, slechter gegeten, meer gedronken en soms weer gerookt.
Twee dingen horen daar meteen bij. Dit gaat over langdurige spanning en niet over een drukke maand, dus een zware periode maakt niemand ziek. Verder betekent risicofactor een verhoogde kans, geen voorspelling. Er is dus geen reden om te schrikken van dit stuk, wel een reden om het serieus te nemen wanneer de spanning al maanden niet meer wegzakt.
Het bemoedigende deel: dit is geen eenrichtingsverkeer. Zodra het herstel weer op gang komt, komt ook het systeem weer tot rust. Dat is precies waarom vroeg ingrijpen zoveel oplevert, want hoe eerder je begint, hoe korter de weg terug.
Waarom herstel het belangrijkste knopje is
Wie de hoeveelheid spanning wil aanpakken, komt vaak niet ver, want de deadlines, de reorganisatie en de zieke collega verdwijnen niet omdat jij dat wilt. Het andere uiteinde is meestal wel beïnvloedbaar, en dat is het herstel.
In onderzoek naar werkbelasting komt verstoord herstel telkens naar voren als het vroegste meetbare signaal dat de belasting structureel te hoog ligt, eerder dan uitputting en veel eerder dan uitval. Om die reden weegt herstel in ons eigen instrument zwaarder dan de andere onderdelen. Wat helpt is bekend en weinig spectaculair: slaap op vaste tijden, bewegen zonder prestatiedruk, echte pauzes zonder scherm, en avonden waarop het werk dicht blijft. Het punt is minder wat je doet dan dat je het regelmatig doet, want herstel werkt op herhaling en niet op één goede zondag.
Wanneer je ermee naar de huisarts gaat
Lichamelijke klachten horen bij een arts, ook wanneer je zelf overtuigd bent dat het door je werk komt. Dat is geen overdreven voorzichtigheid, want hartkloppingen, aanhoudende hoofdpijn, maagklachten en extreme moeheid kunnen ook een andere oorzaak hebben, en die moet uitgesloten worden voordat je verder gaat met het werkverhaal. Noem er in dat gesprek wel je werksituatie bij, want zonder die informatie kijkt een arts naar een maag in plaats van naar wat eronder ligt.
Welke klachten in de huisartsenrichtlijn samen het beeld vormen, en op welke momenten je zeker een afspraak zou maken, staat in Burn-outsymptomen: welke klachten horen erbij.
Zien of jouw spanning nog wegzakt
Het Werkkompas vraagt in twintig vragen naar de afgelopen vier weken, waarbij herstel apart wordt gemeten van belasting. Daardoor zie je of jouw spanning nog een golf is of al een plateau, en dat onderscheid bepaalt wat er nodig is. Invullen kost ongeveer drie minuten. De verantwoording van de vijf richtingen staat bij Wat meet het Werkkompas precies, en de vraag wanneer gewone werkspanning omslaat behandelt Werkstress: wanneer wordt spanning door werk schadelijk.
Bronnen: Hartstichting over stress en hart- en vaatziekten. NHG-Standaard Overspanning en burn-out, 2018. Effort-recovery-model en onderzoek naar herstelbehoefte (Van Veldhoven). Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen beoordeling door een arts.