Te hoge werkdruk: hoe je het herkent en wat je eraan kunt doen
Bijna iedereen heeft het weleens druk, en drukte op zichzelf is zelden het probleem. Een project met een deadline, een collega die uitvalt, een periode waarin alles samenvalt: dat hoort erbij en de meeste mensen komen er prima doorheen. Werkdruk wordt pas te hoog wanneer er iets anders gebeurt, namelijk wanneer de piek geen piek meer is maar de nieuwe normaalstand.
De vraag is dus zelden of je het druk hebt. De vraag is of je er nog van bijkomt.
Het verschil tussen druk en te hoge druk
Gezonde werkdruk heeft een golfbeweging. Er is een periode van inspanning, daarna komt er ruimte, en in die ruimte laad je weer op. Zolang die beweging er is, kun je verrassend veel hebben. Te hoge werkdruk herken je eraan dat de golf vlak wordt getrokken. De piek gaat over in de volgende piek, het rustige moment komt telkens een week later, en uiteindelijk komt het helemaal niet meer.
Dat is meteen de meest bruikbare toets die je jezelf kunt voorleggen. Vraag jezelf niet af hoe zwaar het is, want daar wen je aan. Vraag jezelf af of een weekend nog werkt. Of een vakantie nog beklijft na de eerste werkweek. Of je op maandagochtend het gevoel hebt dat je opnieuw kunt beginnen.
De signalen, in de volgorde waarin ze meestal komen
Bij aanhoudend te hoge werkdruk verschijnen de signalen in een tamelijk vaste volgorde. Dat maakt ze bruikbaar, want hoe verder je in de reeks komt, hoe langer het al speelt.
Eerst verandert je herstel. Je slaapt korter of onrustiger, je wordt wakker met werk in je hoofd, en de avond levert minder op dan vroeger. Dit is het vroegste signaal en tegelijk het signaal dat het vaakst wordt weggewuifd.
Daarna verandert je gedrag buiten het werk. Je zegt afspraken af, je gaat naar de supermarkt op een rustig tijdstip, je hebt minder zin in dingen waar je normaal energie van kreeg. Sporten schuift op, de vrienden schuiven op, en het huishouden blijft liggen. Dit is het moment waarop je omgeving het vaak eerder ziet dan jijzelf.
Dan verandert je hoofd. Je doet langer over dingen die je vroeger achteloos afmaakte, je leest een alinea drie keer, je vergeet afspraken. Precies op het moment dat je meer tempo nodig hebt, gaat je tempo omlaag, en dat werkt als een vliegwiel de verkeerde kant op.
Als laatste doet je lichaam mee. Hoofdpijn, een gespannen nek en schouders, maagklachten, hartkloppingen, vaker verkouden zijn. Veel mensen gaan met die klachten naar de huisarts zonder het werk erbij te noemen, waardoor het gesprek over iets anders gaat dan waar het over zou moeten gaan.
Herken je drie of meer van deze dingen en houdt het al weken aan, dan is dat geen pech meer maar een patroon. Wanneer gewone werkspanning omslaat in iets schadelijks staat in Werkstress: wanneer wordt spanning door werk schadelijk. In Beginnende burn-out: de signalen die je zelf het eerst opmerkt staat uitgebreider beschreven waar dat patroon toe leidt wanneer er niets verandert.
Waarom "minder werk" vaak het verkeerde antwoord is
De reflex bij te hoge werkdruk is de hoeveelheid werk aanpakken, en soms is dat inderdaad de oplossing. Vaker ligt het genuanceerder, want uit onderzoek naar werkstress komt telkens hetzelfde beeld naar voren: het is niet de hoeveelheid werk alleen die mensen opbreekt, maar de hoeveelheid werk in combinatie met te weinig invloed op hoe dat werk eruitziet.
Twee mensen met dezelfde volle agenda kunnen daardoor totaal verschillend uitkomen. Degene die zelf zijn volgorde bepaalt, die nee kan zeggen en die weet waarom het werk ertoe doet, houdt het veel langer vol dan degene die precies even hard werkt zonder die ruimte. Dat verklaart waarom een reorganisatie waarin niets aan het takenpakket verandert toch tot uitval kan leiden. Dit is belangrijk genoeg voor een eigen stuk: Waarom dezelfde werkdruk de een wel en de ander niet opbreekt.
Waar jij nu staat
Het lastige aan je eigen werkdruk beoordelen is dat je meetlat meebeweegt. Je vergelijkt jezelf met vorige maand, het verschil is klein, dus je concludeert dat het meevalt. Vergelijk je jezelf met twee jaar geleden, dan schrik je soms.
Daarvoor is het Werkkompas gemaakt. Twintig vragen over de afgelopen vier weken, langs vijf richtingen: belasting, herstel, energie, verbinding en regie. Je ziet niet alleen hoe zwaar het is, maar ook waar het vandaan komt, en dat verschil bepaalt wat er te doen valt. Invullen kost ongeveer drie minuten en je krijgt je uitslag meteen te zien, met een stap voor deze week erbij en een overzicht dat je kunt meenemen naar je huisarts of bedrijfsarts.
Het Werkkompas is een zelfreflectie-instrument en stelt geen diagnose. Maak je je zorgen over je gezondheid, bespreek dat dan met je huisarts of bedrijfsarts. Ben je in loondienst, dan kun je meestal rechtstreeks naar de bedrijfsarts via het open spreekuur, zonder dat je leidinggevende daarvan hoeft te weten.
Wat je zelf deze week kunt doen
Begin bij herstel, want dat is het vroegste signaal en het enige waar je meteen zelf iets aan kunt veranderen. Neem drie avonden waarop je je werk niet opent. Ga vijf dagen op hetzelfde tijdstip naar bed. Schrap één ding uit je agenda en zet er niets voor terug.
Kijk daarnaast één keer naar de andere kant van de weegschaal. Waar in je werk heb je nog wél invloed, en waar ben je die kwijtgeraakt zonder dat je het hebt gemerkt. Dat is meestal het gesprek dat je met je leidinggevende zou moeten voeren, en dat gesprek gaat een stuk makkelijker met iets concreets in je hand dan met een gevoel dat je moeilijk onder woorden krijgt.
Bronnen: NHG-Standaard Overspanning en burn-out, Nederlands Huisartsen Genootschap, 2018. Demand-control-model (Karasek) en onderzoek naar herstelbehoefte (Van Veldhoven), zie de onderbouwing van het Werkkompas.
